บทที่ 30

1เมื่อราเชลเห็นว่าตนไม่คลอดบุตรให้ยาโคบ นางก็อิจฉาพี่สาวของนาง และกล่าวกับยาโคบว่า “จงให้บุตรแก่ข้าพเจ้า มิฉะนั้นข้าพเจ้าจะตาย” 2ยาโคบโกรธราเชลและกล่าวว่า “ข้าพเจ้าเป็นพระเจ้าหรือ ผู้ได้ยับยั้งบุตรจากครรภ์ของเจ้า?” 3นางตอบว่า “ดูเถิด นี่คือบิลฮาห์สาวใช้ของข้าพเจ้า จงเข้าหานาง เพื่อนางจะคลอดบุตรบนเข่าของข้าพเจ้า และข้าพเจ้าจะได้สร้างครอบครัวจากนางด้วย” 4ราเชลจึงให้บิลฮาห์สาวใช้ของนางเป็นภรรยาของยาโคบ และยาโคบเข้าหานาง 5บิลฮาห์ตั้งครรภ์และคลอดบุตรชายให้ยาโคบ 6ราเชลกล่าวว่า “พระเจ้าทรงตัดสินให้ข้าพเจ้า และทรงสดับเสียงของข้าพเจ้า ทรงประทานบุตรชายแก่ข้าพเจ้า” เหตุนี้นางจึงตั้งชื่อเขาว่า ดาน 7บิลฮาห์สาวใช้ของราเชลตั้งครรภ์อีกและคลอดบุตรชายคนที่สองให้ยาโคบ 8ราเชลกล่าวว่า “ข้าพเจ้าได้ปล้ำต่อสู้อย่างยิ่งกับพี่สาวของข้าพเจ้า และข้าพเจ้าก็ชนะ” เหตุนี้นางจึงตั้งชื่อเขาว่า นัฟทาลี 9เมื่อเลอาห์เห็นว่านางหยุดคลอดบุตรแล้ว นางก็พาศิลปาห์สาวใช้ของนางมา และยกให้แก่ยาโคบเป็นภรรยา 10ศิลปาห์สาวใช้ของเลอาห์ก็คลอดบุตรชายให้ยาโคบ 11เลอาห์กล่าวว่า “โชคดีแล้ว!” นางจึงตั้งชื่อเขาว่า กาด 12ศิลปาห์สาวใช้ของเลอาห์คลอดบุตรชายคนที่สองให้ยาโคบ 13เลอาห์กล่าวว่า “ข้าพเจ้ามีความสุขแล้ว เพราะหญิงทั้งหลายจะเรียกข้าพเจ้าว่าผู้มีความสุข” นางจึงตั้งชื่อเขาว่า อาเชอร์ 14ในฤดูเก็บเกี่ยวข้าวสาลี รูเบนออกไปและพบต้นเลื่อนในทุ่ง เขานำมาให้เลอาห์มารดา ราเชลพูดกับเลอาห์ว่า “ขอเลื่อนของบุตรของท่านให้ข้าพเจ้าบ้างเถิด” 15เลอาห์ตอบนางว่า “เจ้าเอาสามีของข้าพเจ้าไปไม่พอหรือ? ยังจะเอาเลื่อนของบุตรของข้าพเจ้าไปอีกหรือ?” ราเชลกล่าวว่า “ดีแล้ว ให้เขานอนกับเจ้าคืนนี้แลกกับเลื่อนของบุตรของเจ้า” 16เมื่อยาโคบกลับจากทุ่งในเวลาเย็น เลอาห์ออกไปต้อนรับและกล่าวว่า “ท่านต้องเข้ามาหาข้าพเจ้า เพราะข้าพเจ้าได้จ้างท่านไว้ด้วยต้นเลื่อนของบุตรของข้าพเจ้า” ยาโคบจึงนอนกับนางในคืนนั้น 17พระเจ้าทรงสดับเสียงของเลอาห์ นางก็ตั้งครรภ์และคลอดบุตรชายคนที่ห้าให้ยาโคบ 18เลอาห์กล่าวว่า “พระเจ้าประทานค่าจ้างแก่ข้าพเจ้า เพราะข้าพเจ้าได้ให้สาวใช้แก่สามี” นางจึงตั้งชื่อเขาว่า อิสสาคาร์ 19เลอาห์ตั้งครรภ์อีกและคลอดบุตรชายคนที่หกให้ยาโคบ 20เลอาห์กล่าวว่า “พระเจ้าทรงประทานของขวัญดีให้แก่ข้าพเจ้า คราวนี้สามีของข้าพเจ้าจะเชิดชูข้าพเจ้า เพราะข้าพเจ้าได้คลอดบุตรชายให้เขาหกคนแล้ว” นางจึงตั้งชื่อเขาว่า เศบูลุน 21ภายหลังนางได้คลอดบุตรสาว นางตั้งชื่อนางว่า ดีนาห์ 22พระเจ้าทรงระลึกถึงราเชล พระองค์ทรงสดับเสียงของนาง และทรงเปิดครรภ์ของนาง 23นางตั้งครรภ์และคลอดบุตรชาย นางกล่าวว่า “พระเจ้าทรงเอาความอับอายของข้าพเจ้าไปแล้ว” 24นางตั้งชื่อเขาว่า โยเซฟ และกล่าวว่า “ขอองค์พระผู้เป็นเจ้าทรงเพิ่มบุตรชายแก่ข้าพเจ้าอีกคนหนึ่ง” 25หลังจากราเชลคลอดโยเซฟแล้ว ยาโคบกล่าวกับลาบันว่า “ขอให้ข้าพเจ้ากลับไปยังที่อยู่ของข้าพเจ้าและแผ่นดินของข้าพเจ้า 26ขอให้ภรรยาของข้าพเจ้าและบุตรของข้าพเจ้าที่ข้าพเจ้าได้รับใช้ท่านเพื่อแลกพวกเขา และข้าพเจ้าจะไป เพราะท่านรู้จักการรับใช้ที่ข้าพเจ้าได้รับใช้ท่าน” 27ลาบันตอบเขาว่า “ถ้าข้าพเจ้าได้รับความโปรดปรานในสายตาของท่าน จงอยู่ต่อเถิด ข้าพเจ้าได้รู้จากการทำนายว่าองค์พระผู้เป็นเจ้าทรงอวยพรข้าพเจ้าเพราะท่าน” 28ลาบันกล่าวเสริมว่า “บอกค่าจ้างของท่านมา และข้าพเจ้าจะให้” 29ยาโคบตอบลาบันว่า “ท่านรู้จักการรับใช้ที่ข้าพเจ้าได้รับใช้ท่าน และฝูงสัตว์ของท่านที่อยู่กับข้าพเจ้า 30เพราะสิ่งที่ท่านมีอยู่ก่อนข้าพเจ้ามาก็น้อย แต่บัดนี้ทรัพย์ของท่านได้ทวีคูณ และองค์พระผู้เป็นเจ้าทรงอวยพรท่านเมื่อข้าพเจ้าก้าวเท้าเข้ามา บัดนี้เมื่อใดข้าพเจ้าจะได้สร้างครอบครัวของข้าพเจ้าเล่า?” 31ลาบันถามว่า “ข้าพเจ้าจะให้อะไรแก่ท่าน?” ยาโคบตอบว่า “ท่านไม่ต้องให้สิ่งใดแก่ข้าพเจ้า ถ้าท่านจะทำสิ่งนี้ให้ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะกลับไปเลี้ยงและดูแลฝูงสัตว์ของท่านต่อ 32ขอให้ข้าพเจ้าตรวจดูฝูงสัตว์ทั้งหมดของท่านวันนี้ แยกเอาทุกตัวที่ลายจุดและลายด่างจากแกะ และทุกลูกแกะสีดำ และทุกตัวที่ลายด่างและลายจุดจากแพะ ตัวเหล่านี้จะเป็นค่าจ้างของข้าพเจ้า 33ความซื่อสัตย์ของข้าพเจ้าจะเป็นพยานให้ข้าพเจ้าในวันข้างหน้า เมื่อท่านมาตรวจค่าจ้างของข้าพเจ้า ทุกตัวที่ไม่มีลายจุดและลายด่างในแพะ และที่ไม่ใช่สีดำในแกะ จะถือว่าข้าพเจ้าขโมยมา” 34ลาบันกล่าวว่า “ตกลง ขอให้เป็นไปตามคำของท่าน” 35ในวันเดียวกันนั้น ลาบันแยกแพะตัวผู้ที่ลายและลายด่าง และแพะตัวเมียทั้งหมดที่ลายจุดและลายด่าง ทุกตัวที่มีสีขาวบนตัว และลูกแกะสีดำทุกตัวออก แล้วมอบไว้ในมือของบุตรของเขา 36ลาบันให้มีระยะทางสามวันระหว่างตนกับยาโคบ ส่วนยาโคบเลี้ยงฝูงสัตว์ที่เหลือของลาบัน 37ยาโคบเอากิ่งสดของต้นป็อปลาร์ ต้นอัลมอนด์ และต้นเพลน ปอกเปลือกออก เผยเนื้อสีขาวของกิ่งให้เห็น 38เขาวางกิ่งที่ปอกเปลือกแล้วในรางน้ำตรงหน้าฝูงสัตว์ที่มากินน้ำ เพื่อสัตว์เหล่านั้นจะผสมพันธุ์กันเมื่อมากินน้ำ 39สัตว์เหล่านั้นผสมพันธุ์ตรงหน้ากิ่ง และคลอดลูกที่ลาย ลายจุด และลายด่าง 40ยาโคบแยกลูกแกะออก หันหน้าฝูงสัตว์เข้าหาตัวที่ลายและสีดำในฝูงของลาบัน และตั้งฝูงของตนเองไว้ต่างหาก ไม่นำไปรวมกับฝูงของลาบัน 41เมื่อใดสัตว์ตัวเมียที่แข็งแรงผสมพันธุ์ ยาโคบก็วางกิ่งในรางตรงหน้าสัตว์ ให้พวกมันผสมพันธุ์ตรงหน้ากิ่ง 42แต่เมื่อสัตว์อ่อนแอ เขาก็ไม่วางกิ่ง ดังนั้นสัตว์ที่อ่อนแอตกเป็นของลาบัน และสัตว์ที่แข็งแรงตกเป็นของยาโคบ 43ยาโคบจึงรุ่งเรืองขึ้นอย่างยิ่ง เขามีฝูงสัตว์มากมาย สาวใช้และคนรับใช้ อูฐและลา

1เมื่อราเชลเห็นว่าตนไม่คลอดบุตรให้ยาโคบ นางก็อิจฉาพี่สาวของนาง และกล่าวกับยาโคบว่า “จงให้บุตรแก่ข้าพเจ้า มิฉะนั้นข้าพเจ้าจะตาย”

บริบท: บทนี้ดำเนินเรื่องต่อจากบทที่ 29 เกี่ยวกับการแข่งขันระหว่างราเชลและเลอาห์ในการมีบุตร เนื้อเรื่องแบ่งเป็นสามส่วน: (1) บุตรจากสาวใช้: ราเชลให้บิลฮาห์เป็นภรรยาของยาโคบ — คลอดดานและนัฟทาลี; เลอาห์ให้ศิลปาห์เป็นภรรยาของยาโคบ — คลอดกาดและอาเชอร์ (vv.1-13); (2) เหตุการณ์ต้นเลื่อน (mandrakes) ระหว่างราเชลและเลอาห์ — เลอาห์คลอดอิสสาคาร์ เศบูลุน และดีนาห์ (vv.14-21); (3) พระเจ้าทรงระลึกถึงราเชล — ราเชลคลอดโยเซฟ + ยาโคบทำข้อตกลงกับลาบันเรื่องค่าจ้าง (สัตว์ลายจุด/ลายด่าง) ทำให้ยาโคบรุ่งเรืองอย่างยิ่ง (vv.22-43) — บทนี้สำคัญทางเทววิทยา: บุตรชายของยาโคบทั้งสิบสองคนคือบรรพบุรุษของเผ่าอิสราเอลทั้งสิบสอง — รากฐานของชาติอิสราเอล แต่ละชื่อได้มาจากการเล่นคำตามคำพูดของแม่ — สื่อทั้งสภาพชีวิตและการกระทำของพระเจ้า ผู้เขียนพระคัมภีร์ใหม่ ฮบ. 11:21 (ยาโคบให้พระพรบุตรของโยเซฟ) และ วว. 7:5-8 (เผ่าอิสราเอลสิบสองในนิมิตของยอห์น) ยังคงอ้างอิงเผ่าทั้งสิบสองนี้

2ยาโคบโกรธราเชลและกล่าวว่า “ข้าพเจ้าเป็นพระเจ้าหรือ ผู้ได้ยับยั้งบุตรจากครรภ์ของเจ้า?”

3นางตอบว่า “ดูเถิด นี่คือบิลฮาห์สาวใช้ของข้าพเจ้า จงเข้าหานาง เพื่อนางจะคลอดบุตรบนเข่าของข้าพเจ้า และข้าพเจ้าจะได้สร้างครอบครัวจากนางด้วย”

4ราเชลจึงให้บิลฮาห์สาวใช้ของนางเป็นภรรยาของยาโคบ และยาโคบเข้าหานาง

5บิลฮาห์ตั้งครรภ์และคลอดบุตรชายให้ยาโคบ

6ราเชลกล่าวว่า “พระเจ้าทรงตัดสินให้ข้าพเจ้า และทรงสดับเสียงของข้าพเจ้า ทรงประทานบุตรชายแก่ข้าพเจ้า” เหตุนี้นางจึงตั้งชื่อเขาว่า ดาน

7บิลฮาห์สาวใช้ของราเชลตั้งครรภ์อีกและคลอดบุตรชายคนที่สองให้ยาโคบ

8ราเชลกล่าวว่า “ข้าพเจ้าได้ปล้ำต่อสู้อย่างยิ่งกับพี่สาวของข้าพเจ้า และข้าพเจ้าก็ชนะ” เหตุนี้นางจึงตั้งชื่อเขาว่า นัฟทาลี

9เมื่อเลอาห์เห็นว่านางหยุดคลอดบุตรแล้ว นางก็พาศิลปาห์สาวใช้ของนางมา และยกให้แก่ยาโคบเป็นภรรยา

10ศิลปาห์สาวใช้ของเลอาห์ก็คลอดบุตรชายให้ยาโคบ

11เลอาห์กล่าวว่า “โชคดีแล้ว!” นางจึงตั้งชื่อเขาว่า กาด

12ศิลปาห์สาวใช้ของเลอาห์คลอดบุตรชายคนที่สองให้ยาโคบ

13เลอาห์กล่าวว่า “ข้าพเจ้ามีความสุขแล้ว เพราะหญิงทั้งหลายจะเรียกข้าพเจ้าว่าผู้มีความสุข” นางจึงตั้งชื่อเขาว่า อาเชอร์

14ในฤดูเก็บเกี่ยวข้าวสาลี รูเบนออกไปและพบต้นเลื่อนในทุ่ง เขานำมาให้เลอาห์มารดา ราเชลพูดกับเลอาห์ว่า “ขอเลื่อนของบุตรของท่านให้ข้าพเจ้าบ้างเถิด”

บริบท: ต้นเลื่อน (דּוּדָאִים — mandrakes) เป็นพืชสมุนไพรในยุคโบราณที่เชื่อว่าช่วยทำให้มีบุตร — มีรากเหมือนคน + กลิ่นแรง รากศัพท์ เสียงคล้ายกับ דּוֹד 'ที่รัก/ความรัก' — เป็นการเล่นคำในเชิงคำคล้องจองกับเรื่องของความรักและการมีบุตร เหตุการณ์นี้แสดงสภาพแข่งขันที่รุนแรงระหว่างราเชล (อยากมีบุตร — ใช้เลื่อนเป็นยาช่วยตั้งครรภ์) และเลอาห์ (อยากให้สามีรักนาง)

15เลอาห์ตอบนางว่า “เจ้าเอาสามีของข้าพเจ้าไปไม่พอหรือ? ยังจะเอาเลื่อนของบุตรของข้าพเจ้าไปอีกหรือ?” ราเชลกล่าวว่า “ดีแล้ว ให้เขานอนกับเจ้าคืนนี้แลกกับเลื่อนของบุตรของเจ้า”

16เมื่อยาโคบกลับจากทุ่งในเวลาเย็น เลอาห์ออกไปต้อนรับและกล่าวว่า “ท่านต้องเข้ามาหาข้าพเจ้า เพราะข้าพเจ้าได้จ้างท่านไว้ด้วยต้นเลื่อนของบุตรของข้าพเจ้า” ยาโคบจึงนอนกับนางในคืนนั้น

17พระเจ้าทรงสดับเสียงของเลอาห์ นางก็ตั้งครรภ์และคลอดบุตรชายคนที่ห้าให้ยาโคบ

18เลอาห์กล่าวว่า “พระเจ้าประทานค่าจ้างแก่ข้าพเจ้า เพราะข้าพเจ้าได้ให้สาวใช้แก่สามี” นางจึงตั้งชื่อเขาว่า อิสสาคาร์

19เลอาห์ตั้งครรภ์อีกและคลอดบุตรชายคนที่หกให้ยาโคบ

20เลอาห์กล่าวว่า “พระเจ้าทรงประทานของขวัญดีให้แก่ข้าพเจ้า คราวนี้สามีของข้าพเจ้าจะเชิดชูข้าพเจ้า เพราะข้าพเจ้าได้คลอดบุตรชายให้เขาหกคนแล้ว” นางจึงตั้งชื่อเขาว่า เศบูลุน

21ภายหลังนางได้คลอดบุตรสาว นางตั้งชื่อนางว่า ดีนาห์

22พระเจ้าทรงระลึกถึงราเชล พระองค์ทรงสดับเสียงของนาง และทรงเปิดครรภ์ของนาง

บริบท: การที่พระเจ้า 'ทรงระลึกถึงราเชล' (זָכַר אֱלֹהִים) เป็นสำนวนสำคัญทางเทววิทยา — 'ระลึกถึง' (zakhar) ในพระคัมภีร์เดิมไม่ได้หมายถึง 'นึกขึ้นได้' (เพราะพระเจ้าไม่ทรงลืม) แต่หมายถึง 'การกระทำตามคำสัญญาที่ทรงทำไว้' หรือ 'การเข้าแทรกแซงด้วยความรัก' ขนานกับการที่พระเจ้าทรงระลึกถึงโนอาห์ในเรือ (ปฐก. 8:1), อับราฮัมในเหตุการณ์โซโดม (ปฐก. 19:29), อิสราเอลในอียิปต์ (อพย. 2:24), แอนนา (1 ซมอ. 1:19) — ทุกครั้งนำไปสู่การช่วยเหลือ

23นางตั้งครรภ์และคลอดบุตรชาย นางกล่าวว่า “พระเจ้าทรงเอาความอับอายของข้าพเจ้าไปแล้ว”

24นางตั้งชื่อเขาว่า โยเซฟ และกล่าวว่า “ขอองค์พระผู้เป็นเจ้าทรงเพิ่มบุตรชายแก่ข้าพเจ้าอีกคนหนึ่ง”

บริบท: ชื่อ 'โยเซฟ' (יוֹסֵף) มีการเล่นคำสองชั้น: (1) จาก אָסַף 'รวบรวม/เอาไป' — 'พระเจ้าทรงเอาความอับอายไป' (ข้อ 23); (2) จาก יָסַף 'เพิ่ม' — 'ขอองค์พระผู้เป็นเจ้าทรงเพิ่มบุตรอีก' (ข้อ 24) — เป็นทั้งคำขอบคุณสำหรับสิ่งที่ทรงทำแล้ว และคำอธิษฐานขอเพิ่มเติม โยเซฟจะเป็นบุตรที่ยาโคบรักที่สุด — ผู้นำในเรื่องเล่าที่จะดำเนินไปในบทที่ 37-50 (โยเซฟในอียิปต์) สำเร็จคำอธิษฐานของราเชลในบทที่ 35:18 — เบนยามินคือบุตรชายอีกคนที่จะเกิด — แต่ราเชลจะตายในการคลอดบุตรนั้น

25หลังจากราเชลคลอดโยเซฟแล้ว ยาโคบกล่าวกับลาบันว่า “ขอให้ข้าพเจ้ากลับไปยังที่อยู่ของข้าพเจ้าและแผ่นดินของข้าพเจ้า

26ขอให้ภรรยาของข้าพเจ้าและบุตรของข้าพเจ้าที่ข้าพเจ้าได้รับใช้ท่านเพื่อแลกพวกเขา และข้าพเจ้าจะไป เพราะท่านรู้จักการรับใช้ที่ข้าพเจ้าได้รับใช้ท่าน”

27ลาบันตอบเขาว่า “ถ้าข้าพเจ้าได้รับความโปรดปรานในสายตาของท่าน จงอยู่ต่อเถิด ข้าพเจ้าได้รู้จากการทำนายว่าองค์พระผู้เป็นเจ้าทรงอวยพรข้าพเจ้าเพราะท่าน”

28ลาบันกล่าวเสริมว่า “บอกค่าจ้างของท่านมา และข้าพเจ้าจะให้”

29ยาโคบตอบลาบันว่า “ท่านรู้จักการรับใช้ที่ข้าพเจ้าได้รับใช้ท่าน และฝูงสัตว์ของท่านที่อยู่กับข้าพเจ้า

30เพราะสิ่งที่ท่านมีอยู่ก่อนข้าพเจ้ามาก็น้อย แต่บัดนี้ทรัพย์ของท่านได้ทวีคูณ และองค์พระผู้เป็นเจ้าทรงอวยพรท่านเมื่อข้าพเจ้าก้าวเท้าเข้ามา บัดนี้เมื่อใดข้าพเจ้าจะได้สร้างครอบครัวของข้าพเจ้าเล่า?”

31ลาบันถามว่า “ข้าพเจ้าจะให้อะไรแก่ท่าน?” ยาโคบตอบว่า “ท่านไม่ต้องให้สิ่งใดแก่ข้าพเจ้า ถ้าท่านจะทำสิ่งนี้ให้ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะกลับไปเลี้ยงและดูแลฝูงสัตว์ของท่านต่อ

32ขอให้ข้าพเจ้าตรวจดูฝูงสัตว์ทั้งหมดของท่านวันนี้ แยกเอาทุกตัวที่ลายจุดและลายด่างจากแกะ และทุกลูกแกะสีดำ และทุกตัวที่ลายด่างและลายจุดจากแพะ ตัวเหล่านี้จะเป็นค่าจ้างของข้าพเจ้า

33ความซื่อสัตย์ของข้าพเจ้าจะเป็นพยานให้ข้าพเจ้าในวันข้างหน้า เมื่อท่านมาตรวจค่าจ้างของข้าพเจ้า ทุกตัวที่ไม่มีลายจุดและลายด่างในแพะ และที่ไม่ใช่สีดำในแกะ จะถือว่าข้าพเจ้าขโมยมา”

34ลาบันกล่าวว่า “ตกลง ขอให้เป็นไปตามคำของท่าน”

35ในวันเดียวกันนั้น ลาบันแยกแพะตัวผู้ที่ลายและลายด่าง และแพะตัวเมียทั้งหมดที่ลายจุดและลายด่าง ทุกตัวที่มีสีขาวบนตัว และลูกแกะสีดำทุกตัวออก แล้วมอบไว้ในมือของบุตรของเขา

36ลาบันให้มีระยะทางสามวันระหว่างตนกับยาโคบ ส่วนยาโคบเลี้ยงฝูงสัตว์ที่เหลือของลาบัน

37ยาโคบเอากิ่งสดของต้นป็อปลาร์ ต้นอัลมอนด์ และต้นเพลน ปอกเปลือกออก เผยเนื้อสีขาวของกิ่งให้เห็น

38เขาวางกิ่งที่ปอกเปลือกแล้วในรางน้ำตรงหน้าฝูงสัตว์ที่มากินน้ำ เพื่อสัตว์เหล่านั้นจะผสมพันธุ์กันเมื่อมากินน้ำ

39สัตว์เหล่านั้นผสมพันธุ์ตรงหน้ากิ่ง และคลอดลูกที่ลาย ลายจุด และลายด่าง

40ยาโคบแยกลูกแกะออก หันหน้าฝูงสัตว์เข้าหาตัวที่ลายและสีดำในฝูงของลาบัน และตั้งฝูงของตนเองไว้ต่างหาก ไม่นำไปรวมกับฝูงของลาบัน

41เมื่อใดสัตว์ตัวเมียที่แข็งแรงผสมพันธุ์ ยาโคบก็วางกิ่งในรางตรงหน้าสัตว์ ให้พวกมันผสมพันธุ์ตรงหน้ากิ่ง

42แต่เมื่อสัตว์อ่อนแอ เขาก็ไม่วางกิ่ง ดังนั้นสัตว์ที่อ่อนแอตกเป็นของลาบัน และสัตว์ที่แข็งแรงตกเป็นของยาโคบ

43ยาโคบจึงรุ่งเรืองขึ้นอย่างยิ่ง เขามีฝูงสัตว์มากมาย สาวใช้และคนรับใช้ อูฐและลา

บริบท (context) notes are editorial commentary — not part of the biblical text.